Van 37 tot 39 jaar, Kringloopcentrum in Den Haag

Hanneke was al jaren verbonden aan Emmaus Den Haag aan de Prinsegracht 36. Ze runde daar op zaterdagen ‘de boetiek’, de grote voorkamer aan de straatkant, met luxere artikelen, kunst en bijzondere kleding. Aan het (gekraakte) pand van Emmaus Welvaartsresten werd nog druk opgeknapt en verbouwd, net als aan de Barth-kapel in de achtertuin van Emmaus.
Toen Hanneke het plan had opgevat een Kringloopcentrum in den Haag te beginnen, lag het voor de hand dat te vestigen in het naastgelegen pand op Prinsegracht nummer 38. Dat was in deplorabele staat, al jaren leegstaand en grotendeels leeggeroofd van alle lood, koper en zink, deuren en kozijnen en andere waardevolle materialen. Maar daarom niet getreurd. Het werd ook gekraakt, door Simon Kamper, leider van Emmaus en Hanneke.

Aller noodzakelijkst was om het pand wind- en waterdicht te krijgen. Al snel werd duidelijk dat de gehele dakbedekking: veel houten binten, daklatten, zink- en loodwerk vernieuwd moest worden. Met een grote groep vrijwilligers werd deze reuzenklus aangepakt. Een ooit fraai 18de eeuws grachtenpand werd in enkele maanden bewoonbaar en bruikbaar gemaakt. Terwijl het gemeentelijk beleid er duidelijk al jaren op gericht was geweest het pand zo te laten verloederen dat het wel gesloopt moest worden.
Ook binnen werd veel werk verricht, zodat in 1981 het Kringloopcentrum kon worden geopend met op de bovenverdieping voddenweverij AVE van ondergetekende.
Bedoeling van het Kringloopcentrum was om daar meer in te zamelen dan Emmaus deed. Zo waren er projecten voor herbruikbaar glas, speciale flessen, zilverfixeer en nog veel meer. Hiervoor werd een ruime subsidie verkregen, waarvan ook enkele medewerkers, ook Hanneke konden worden betaald.

In de inmiddels opgeknapte Barth-kapel werd – ter gelegenheid van de opening – een tentoonstelling over hergebruik gehouden. Daarna volgde een groot project dat tot doel had een beeld te krijgen van glazen verpakkingsmaterialen zonder statiegeld. De inzameling ervan werd gestimuleerd door een dubbeltje te betalen aan een ieder die een nieuw verschillend flesje, potje of glas inleverde. Hiervan werd een imposante tentoonstelling gehouden op de eerste etage van het centrum, waar werkelijk alle wanden – van vloeren tot aan plafonds – vol met glazen verpakkingen stonden.
Helaas werd enkele maanden daarna de subsidiëring stopgezet door bezuinigingsmaatregelen en moest dit unieke centrum zijn deuren sluiten.

Van 34 tot 37 jaar, bij De Kleine Aarde in Boxtel

Na haar vertrek bij de X-Y-beweging vond Hanneke (1977) full-time werk als financieel coördinator bij De Kleine Aarde (DKA) in Boxtel. Het was een heel gedoe om die volle baan, zo ver van huis, te combineren met de zorg voor het gezin. Maar – samen met mij – lukte het. Het leek Hanneke fantastisch om mee te werken aan een pioniersproject als DKA.

In 1972 werd DKA gesticht naar aanleiding van de zorgen die Sietz Leeflang en anderen hadden over de toenmalige toestand van het milieu en de verwachtingen voor de toekomst. Zij vonden dat er iets moest veranderen in hoe de mens met zijn omgeving omgaat en dat daartoe concrete alternatieven nodig waren. Het werd een van de eerste centra dat kleinschalige technieken ontwikkelde om het milieu te ontlasten.

Naast het financieel-administratieve werk werd Hanneke daar actief in de grote moestuin en binnen de uitgeversgroep die het blad van DKA uitgaf en folders, brochure en boeken publiceerde. Nadat ze een aantal artikelen voor het blad had geschreven, stelde Hanneke voor om een boek uit te geven over hergebruik. Ondanks weinig enthousiasme daarover bij de uitgeverij-groep zette ze door en kwam het Hergebruikboek in 1980 uit en kreeg snel een tweede druk. Er werden meer dan 20.000 ex. van verkocht.

Na er een aantal jaren te hebben gewerkt, werd steeds duidelijker dat er veel schortte aan de financiële organisatie. Er waren diverse ‘groepen’ actief, voor de uitgeverij, de moestuin, de winkel, de experimentele gebouwen, de rondleidingen enz. Het was de bedoeling dat al die groepen zelfstandig draaiden, maar de administratie van e.e.a. was zo gebrekkig dat dat helemaal niet was na te gaan.

Ook bleek dat de oprichter/directeur van DKA in feite een systeem van patronage had opgezet. Naast (lage) lonen kregen veel medewerkers gunsten, zoals groente mee naar huis nemen, artikelen uit de winkel, gebruik maken van de apparatuur van de uitgeverij voor eigen gebruik enz. Allemaal loon in natura dat niet was terug te vinden in de boeken. Nu DKA fikse overheidssubsidie kreeg, moest wel een betere administratie worden opgezet. Toen Hanneke de patronage aan de orde stelde en een nieuw systeem van administreren, ontstond en hevig conflict tussen haar en de directeur. Uiteindelijk bleek – ook nadat een groot deel van het personeel z’n vertrouwen had opgezegd – onvermijdelijk dat Sietz Leeflang het veld moest ruimen. Dat was de tweede directeur die sneuvelde na de komst van Hanneke in een organisatie.
Kort daarna besloot ze ontslag te nemen om een nieuw project in Den Haag op te zetten op het gebied van haar succesvolle boek: het Hergebruikboek.

Van 30 tot 33 jaar, commune en werk in Den Haag

De voorafgaande vijf ‘afleveringen’ over het levensverhaal van Hanneke spelen zich af in de jaren dat Hanneke en ik elkaar nog niet ontmoet hadden. De teksten (met ongetwijfeld maar een fractie van wat er toen allemaal gebeurd is) zijn samengesteld uit de vele verhalen die Hanneke mij verteld heeft. Ook hebben enkele familieleden, vooral haar oudere zus Marieke en haar ex-man aardig wat aanvullende informatie gegeven.

In 1972 ontmoetten Hanneke en ik elkaar voor het eerst via de anti-autoritaire kresj. Wat ik me vooral herinner van het eerste bezoek aan haar was de grote orde en netheid in dat prachtige huis aan de Hugo de Grootstraat, waar ze in groepsverband woonde. Het kon zo in Schöner Wohnen met zijn Deens-achtige inrichting: heerlijk licht, schoon en georganiseerd.
Een schril contrast was het met de commune aan de Zwarteweg waar ik woonde na mijn scheiding in Groningen.

In de ‘Marxistisch-Leninistische commune de Rode Algemene’, waar ook de antiautoritaire kresj gevestigd was, heerste chaos op bijna elk vlak. Het was een groot pand, voormalig onderkomen van Huize Hazebroek, een bekende traiteur in Den Haag. Daarover zou ook een (soms wel) schokkend verhaal te vertellen zijn.
Oh, wat trok dat huis van Hanneke en haar huisgenoten me aan. Tijdens een kresjvergadering op 21-4-1973 sloeg de vonk tussen Hanneke en mij over en kort daarna trok ik bij Hanneke in, enigszins tegen haar zin, maar ik was niet te tegen te houden.

Zoals eerder gemeld werkte Hanneke bij de XminY-beweging. Zij had het de eerste jaren naar haar zin op dit werk, maar langzaam aan ontstonden irritaties over haar directeur van het kleine bureau van de stichting. Ze was het helemaal eens met de doelstellingen en het feit dat door de bijdragen van deelnemers veel radicale doelen in de Derde Wereld werden gesteund. Maar hoe het bureau (drie medewerkers onder een bestuur) zelf functioneerde, klopte volgens haar helemaal niet.

Gelijke verdeling van inkomen, kennis en macht was ver te zoeken op het kantoor van de beweging zelf. Hanneke stelde dit aan de orde in het bestuur, maar het lukte niet om het conflict hierover tussen haar en (vooral) de directeur op te lossen. Het bestuur van de stichting met o.a. Sjef Theunis (directeur van de Novib) en Jan Pronk (minister van Ontwikkelingssamenwerking) besloot uiteindelijk de strijdende partijen beiden te ontslaan. De redelijk riante afvloeiingsregeling die ze ontvingen accepteerde Hanneke niet. Het bedrag werd op haar verzoek geschonken aan de Mondlane stichting.

Inmiddels was Hanneke in haar vrije tijd, samen met haar zus Marieke en anderen, druk bezig met het verspreiden van een lange open brief van de arts Helen Caldicott, gebaseerd op haar boek Nuclear Madness: What You Can Do! Daarin werden de gevaren van nucleaire energie-opwekking en alles wat er het gevolg van kan zijn, aan de orde gesteld. En vooral wat wij, als eenvoudige burgers, kunnen doen om dat tegen te gaan. Vele tienduizenden brieven werden over het hele land verspreid aan organisaties, actiegroepen in individuen.